Ở trong thời đại mà khoa học công nghệ ngày càng phát triển, vai trò của tôn giáo ngày càng bị phai mờ, bởi lẽ các tôn giáo thường có những niềm tin, các cách lý giải về thế giới quanh ta đã bị phủ nhận bởi giới khoa học. Khoan tới việc tôn giáo là tốt hay là xấu, nhà triết học Kwame Anthony Appiah lại cho rằng, tôn giáo là một thứ thậm chí còn chẳng hề tồn tại [1]. Cứ theo như từ điển của Đại học Cambridge, thì “Religion” – Tôn giáo – là “niềm tin và sự thờ phụng đối với Chúa hay nhiều vị thần thánh, hoặc là một hệ thống cụ thể tin vào và thờ phụng Chúa hay những vị thần thánh ấy” [2]. Nếu ta đối chiếu định nghĩa này đối với Phật Giáo, ta nhận thấy rằng Phật Giáo nguyên thủy chẳng thờ chúa hay bất kì vị thần thánh nào khác. Hay khi ta lấy đạo Hindu làm mẫu, thì ta cũng phát hiện rằng có những nhánh của đạo Hindu tin vào thần linh, mà cũng có những nhánh chẳng hề tin vào một Đấng Tối Cao nào cả. Nhưng chúng ta cũng biết rằng, tôn giáo rõ ràng “có thật”. Thiên Chúa Giáo, Hồi Giáo, Phật Giáo, Hindu Giáo,… đều là những tôn giáo có thật: thậm chí, những tín đồ của họ chiếm tới 85% dân số thế giới [3]. Điều khiến sự định nghĩa về tôn giáo quá sức mơ hồ và không thể nào bao trọn được mọi tôn giáo, chính là sự khác biệt khá lớn của những tôn giáo phương Tây và các tôn giáo phương Đông.
Các tôn giáo phương Tây, với điển hình là các tôn giáo Abraham, bao gồm Do Thái Giáo, Cơ Đốc Giáo, Hồi Giáo và các nhánh của chúng. Ở đây, chúng ta sẽ không bàn tới các thần thoại Hi Lạp, La Mã hay Ai Cập cổ đại hoặc các tôn giáo của người châu Mỹ bản địa, mà chỉ tập trung chủ yếu vào các tôn giáo đang thịnh hành ngày nay. Đặc điểm dễ thấy nhất từ ba tôn giáo này là họ tin vào duy nhất chỉ một vị Đấng Tối Cao: Do Thái Giáo có YHWH (Yahweh) là Đấng Tự Hữu [9], Cơ Đốc Giáo có Thiên Chúa [10], Hồi Giáo có Đức Allah [11]. Vị Đấng Tối Cao này nằm ngoài thế giới vật chất thông thường, không bị tác động bởi không – thời gian và cũng là người tạo ra thế giới, cụ thể là Trái Đất cùng tất thảy sự sống từ cõi hư vô. Đây là một thực thể toàn năng, vĩnh cửu và thông tuệ vạn sự trên đời. Họ cũng tin rằng, bản chất của con người cũng được Chúa tạo nên dựa theo hình ảnh của Ngài, tức là có lòng thương cảm, trung thành, chân thật, tử tế, kiên nhẫn và công chính, nhưng lại khác ở chỗ con người là những sinh vật đầy tội lỗi [10][13]. Khi con người chết đi, chính vị Chúa Trời này sẽ phán xét liệu rằng liệu họ sẽ được lên thiên đường nếu họ làm điều thiện và tin tưởng vào Chúa khi còn sống, hay phải xuống địa ngục nếu họ làm điều ác và thiếu đi đức tin. Các tôn giáo phương Tây cũng tin vào một khái niệm gọi là “Ngày phán xét cuối cùng”, là thời khắc khi tất thảy người chết đều sống lại, và Đấng Tối Cao sẽ phán xét họ dựa vào những việc họ đã làm khi còn sống[13]. Ta cũng thấy một sự phân biệt tầng lớp khá rõ, khi mà con người được xếp bên trên hẳn so với các động, thực vật khác, bởi lẽ Chúa đã tạo ra con người là những sinh vật thống trị mọi dạng sống khác trên Trái Đất. Cứ theo như Kinh Sáng Thế: “…, hãy để chúng thống trị cá biển, chim trời, gia súc và khắp Trái Đất, và mọi loài bò sát trên đất”[14].
Còn ở phương Đông, ta thấy có những tôn giáo lớn bao gồm Phật Giáo, Hindu Giáo, Thần Giáo, Đạo Giáo và Nho Giáo, cũng như nhiều tôn giáo địa phương nhỏ khác chịu sự ảnh hưởng lớn từ năm tôn giáo này. Sự khác biệt dễ nhận thấy nhất giữa những tôn giáo này và những tôn giáo ở phương Đông chính là chúng hoặc là vô thần, hoặc là đa thần chứ không cho rằng chỉ có một vị Đấng Tối Cao hùng mạnh nhất. Chẳng hạn như Hindu Giáo thì có ba vị thần tối cao, gồm Brahma là đấng tạo hóa, Vishnu là đấng bảo hộ, còn Shiva là đấng hủy diệt [6]. Phật Giáo nguyên thủy thì lại không tin vào sự hiện hữu của bất kì vị thần nào, các Đức Phật chỉ đơn giản là những “người đi trước” và đã giác ngộ ra chân lý trước mà thôi, và ngay cả đến Phật thì rồi cũng sẽ chết đi, chứ không có gì là bất tử cả [5]. Nho Giáo thì thậm chí nhiều người không cho rằng là một tôn giáo, bởi lẽ nó chỉ khuyên răn con người về đạo đức cũng như địa vị và bổn phận trong xã hội, chứ không đả động gì tới tâm linh hay tín điều [7][8]. Bên cạnh đó, mặc dù cùng có niềm tin rằng sẽ có cuộc sống sau cái chết, các tôn giáo phương Đông không tin rằng linh hồn sẽ tồn tại vĩnh cửu ở một địa điểm như Thiên Đường hay Địa Ngục. Phật Giáo và Hindu Giáo tin vào Luân Hồi và Nhân Quả [5][6]. Nhân Quả đơn giản là nguyên nhân – hậu quả, khi chủ đích làm việc tốt thì sẽ tạo ra nghiệp tốt, khi chủ đích làm việc xấu thì sẽ tạo ra nghiệp xấu, và những nghiệp này đến một thời điểm sẽ tác động lại lên chính bản thân mình; còn Luân hồi là sự tái sinh vĩnh cửu từ kiếp này sang kiếp khác, mà lần đầu thai kế tiếp sẽ bị tác động bởi nghiệp từ kiếp trước mà rơi vào những thế giới tốt xấu hay những thể xác tốt xấu khác nhau. Đối với Thần Giáo, linh hồn sau khi chết sẽ sống trong một thế giới linh hồn, nơi mà họ vẫn có thể quay trở lại vào các ngày lễ hội vào bảo trợ cho con cháu của họ [12]. Không chỉ về cái chết, mà quan niệm của các tôn giáo này về sự sống cũng rất khác biệt. Phần lớn các tôn giáo đều coi con người và các loài động vật khác ngang hàng với nhau, chính bởi vậy mà Tăng Ni Phật Tử thường ăn chay và tránh sát sinh [5], Hindu Giáo thì có những vị thần nửa người, nửa thú như thần đầu voi Ganesha tượng trưng cho tài trí và hạnh phúc [6], còn Đạo Giáo thì khuyên con người ta sống hòa hợp với bản chất của tự nhiên [8].
Nhưng sự khác nhau lớn nhất giữa chúng chính là ở việc các tôn giáo phương Đông lấy các nguyên tắc và lý tưởng căn bản làm gốc, trong khi niềm tin ở Chúa mới được đặt làm trọng tâm trong các tôn giáo phương Tây. Đây chính là mấu chốt chính khiến cho việc các tôn giáo phương Đông khó có thể được định nghĩa bằng từ “Religion”, bởi lẽ chúng gần hơn với làn ranh của những nguyên tắc và phong cách sống, chứ không hẳn là niềm tin vào thần linh. Đương nhiên với Thần Giáo hay Hindu Giáo thì thần linh cũng vô cùng quan trọng, nhưng việc thực hành những nguyên tắc sống ấy mới là trọng tâm của tôn giáo. Điều này khiến số lượng những người theo đạo Phật, Nho, Thần hay Lão có vẻ ít, nhưng thực ra những người sống theo những nguyên tắc này lớn hơn rất nhiều. Ví dụ như việc đi chùa, miếu ngày Tết thì người Việt ai ai cũng làm, song gần 90% dân số lại cho là mình không theo tôn giáo nào cả [4]. Cũng chính bởi việc được xây nên từ các nguyên tắc và lý tưởng, việc dung hòa giữa các tôn giáo phương Đông và khoa học dễ dàng hơn rất nhiều, bởi vì dù một vài niềm tin, một vài câu chuyện không thuận theo logic, cái cốt lõi của các tôn giáo ấy lại chẳng va đập gì với khoa học cả. Ấn Độ là một quốc gia dùng hòa được như vậy, khi mặc dù 80% dân số theo đạo Hindu [3], xã hội của học vẫn rất cởi mở với sự phát triển của khoa học công nghệ. Trong khi ấy, việc đặt Đấng Tối Cao làm trọng tâm trong tôn giáo của mình của Thiên Chúa Giáo, Hồi Giáo hay Do Thái Giáo tuy giúp làm tăng đáng kể đức tin của con chiên: chẳng mấy ai đi lễ nhà thờ mà không nhận mình theo đạo cả; song cũng chính điều ấy cũng tạo ra nhiều mâu thuẫn khó dung hòa giữa tôn giáo và khoa học, khi các nghiên cứu khoa học phủ nhận sự tồn tại của Chúa cũng như các thuyết sáng thế, vốn là phần cốt lõi quan trọng của các tôn giáo phương Tây. Đây cũng chính là nguyên nhân chính dẫn tới cuộc cải cách tôn giáo dẫn đầu bởi Martin Luther đầu thế kỉ 16 và sự ra đời của đạo Tin Lành [13].
Những sự khác biệt kể trên không nói lên rằng tôn giáo nào đúng, tôn giáo nào sai, hay tôn giáo này tốt hơn tôn giáo kia. Mỗi tôn giáo lại có những thế mạnh khác nhau, và tựu chung lại cũng có đồng một mục đích cao thượng cuối cùng là làm cho cuộc sống của con người ta trở nên tốt đẹp hơn. Những sự khác nhau giữa những tôn giáo có nguồn gốc từ phương Đông và phương Tây chỉ đơn thuần nói lên sự khác nhau trong sự hình thành và phát triển về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của từng khu vực lãnh thổ. Trong thời kì căng thẳng của chiến tranh hiện nay, chúng ta, dù tin vào một tôn giáo tín ngưỡng hay là vô thần, dù tin vào một Vị Thượng Đế hay nhiều vị Thần khác nhau, thì có một điều vẫn không thể đổi thay: đó chính là việc con người phải luôn thương yêu, đùm bọc lẫn nhau để xóa bỏ đi những thù hằn mà cùng nhau đóng góp xây dựng cho xã hội loài người dần trở nên phát triển hơn. Dẫn lời Đạt Lai Lạt Ma đời thứ 14: “Mục đích của tôn giáo là tạo điều kiện cho tình yêu thương và lòng trắc ẩn, sự kiên nhẫn, lòng khoan dung, sự khiêm tốn và sự tha thứ”.
Nguồn tham khảo:
[1] Kwame Anthony Appiah, 2014. Is religion good or bad? (This is a trick question). Dịch: Tôn giáo là tốt hay xấu? (Đây là một câu hỏi khó). Lấy từ:
[2] Từ điển Cambridge. Religion. Dịch: Tôn giáo. Lấy từ: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/religion
[3] Worldpopulationreview, 2022. Religion by Country 2022. Dịch: Tôn giáo theo quốc gia. Lấy từ: https://worldpopulationreview.com/country-rankings/religion-by-country
[4] Tổng cục thóng kê, 2020. KẾT QUẢ TOÀN BỘ TỔNG ĐIỀU TRA DÂN SỐ VÀ NHÀ Ở NĂM 2019. Lấy từ: https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2020/11/ket-qua-toan-bo-tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-nam-2019/
[5] Thích Tố Huân, 2011. Nhận thức cơ bản về Phật Giáo. Lấy từ: https://thuvienhoasen.org/a11603/bai-1-nhan-thuc-co-ban-ve-phat-giao
[6] Thích Thánh Nghiêm, 2017. Tôn Giáo Học so sánh. Tôn giáo của Ấn Độ. Lấy từ: https://thuvienhoasen.org/p87a28638/chuong-4-ton-giao-cua-an-do
[7] Thích Thánh Nghiêm, 2017. Tôn Giáo Học so sánh. Tôn giáo Trung Quốc (phần 1). Lấy từ: https://thuvienhoasen.org/p87a28639/chuong-5-ton-giao-trung-quoc-phan-1-
[8] Thích Thánh Nghiêm, 2017. Tôn Giáo Học so sánh. Tôn giáo Trung Quốc (phần 2). Lấy từ: https://thuvienhoasen.org/p87a28640/chuong-5-ton-giao-trung-quoc-phan-2-
[9] Thích Thánh Nghiêm, 2017. Tôn Giáo Học so sánh. Do Thái Giáo. Lấy từ:
https://thuvienhoasen.org/p87a28642/chuong-7-do-thai-giao
[10] Thích Thánh Nghiêm, 2017. Tôn Giáo Học so sánh. Cơ Đốc Giáo. Lấy từ: https://thuvienhoasen.org/p87a28643/chuong-8-co-doc-giao
[11] Thích Thánh Nghiêm, 2017. Tôn Giáo Học so sánh. Hồi Giáo. Lấy từ: https://thuvienhoasen.org/p87a28644/chuong-9-hoi-giao
[12] Univietravel, 2015. Tìm hiểu về Thần Đạo – Đạo Shinto ở Nhật Bản. Lấy từ: https://univietravel.com/vi/news/Tin-tuc/Tim-hieu-ve-Than-dao-Dao-Shinto-Nhat-Ban-91/
[13] Ban tôn giáo tỉnh Nam Định, 2021. Khái quát về đạo Công giáo, đạo Công giáo ở Việt Nam và trên địa bàn tỉnh Nam Định. Láy từ: https://sonoivu.namdinh.gov.vn/qlnn-ve-ton-giao/khai-quat-ve-dao-cong-giao-dao-cong-giao-o-viet-nam-va-tren-dia-ban-tinh-nam-dinh-1890
[14] Trích Kinh Sáng Thế, Chương 1:26. Lấy từ: https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0101.htm#26