Wikipedia là một trang bách khoa toàn thư mở trên mạng Internet, nơi mà bất cứ ai cũng có thể đóng góp kiến thức của mình và chỉnh sửa cuốn bách khoa này. Hiện nay, số lượng bài viết trên Wikipedia phiên bản tiếng Việt đã lên tới hơn 1,2 triệu bài viết cùng hơn 2300 tình nguyện viên hoạt động tích cực với hàng ngàn sửa đổi mỗi ngày để cập nhật và sáng tạo thêm nhiều nội dung cho trang bách khoa này. Với số lượng bài viết đồ sộ như vậy, không ngạc nhiên khi trang web này thường xuyên được học sinh sinh viên sử dụng để tra cứu thông tin. Thậm chí, trong văn bản báo cáo về mở rộng địa giới hành chính Hà Nội vào năm 2008, cựu Thủ Tướng Chính Phủ Nguyễn Tấn Dũng đã trích dẫn thông tin từ trang bách khoa này để trình lên Quốc Hội [1]. Mặc dù phổ biến đến như vậy, chính Wikipedia lại khẳng định rằng, họ không phải một nguồn đáng tin cậy. Điều này đã đặt ra câu hỏi: liệu trang web này có đáng tin cậy hay không?
Thứ nhất, chúng ta hiểu được lý do chính khiến Wikipedia không đáng tin là bởi nội dung trên cuốn bách khoa này có thể được bổ sung và cập nhật bởi bất kỳ ai. Điều này tạo ra nguy cơ những người viết nội dung có thể vô tình thêm vào những thông tin thiếu chính xác, thiếu kiểm chứng hoặc đã bị lỗi thời. Bên cạnh đó, nguy hiểm hơn phải kể đến những tài khoản chuyên chủ động phá hoại thông qua việc cố gắng chỉnh sửa, nhồi nhét thông tin sai lệch hoặc không liên quan lên các bài viết của Wikipedia. Đôi khi, những thông tin này chỉ để gây cười và mang tính hài hước, nhưng trong nhiều trường hợp các thông tin này có thể nhắm tới việc bôi nhọ, xúc phạm danh dự của những cá nhân hoặc tập thể nổi tiếng bằng những nội dung bịa đặt lấy từ những trang báo lá cải, dẫn tới việc người đọc sẽ có cái nhìn sai lệch về những đối tượng được nhắc tới. Ngoài ra, còn phải kể đến những tài khoản “Con rối” được lập nên nhằm tạo sự đồng thuận ảo trong cộng đồng để thay đổi các nội dung một cách tinh vi có chủ đích theo hướng có lợi cho người điều khiến rối, từ đó lách luật và phá hoại nội dung các trang Wikipedia với cái mác là đã nhận được sự đồng tình của mọi người.
Để đối mặt với sự phá hoại này, Wikipedia có những tình nguyện viên được cộng đồng tín nhiệm, được gọi chung là các quản trị viên, bao gồm Điều phối viên, Kiểm định viên, Bảo quản viên và Hành chính viên. Họ có nhiều nhiệm vụ khác nhau, trong đó:
Điều phối viên có thể khóa các bài viết trên Wikipedia, ngăn người dùng chỉnh sửa trong bài này nhằm tránh phá hoại nội dung. Đồng thời, họ cũng có quyền tái tạo lại bài viết trước khi một sửa đổi nào đó diễn ra
– Kiểm định viên có quyền kiểm tra IP của một tài khoản để chắc chắn rằng tài khoản ấy không phải là một “Con rối” của một người khác
– Bảo quản viên có quyền cấm các tài khoản và các địa chỉ IP từ các thiết bị nhằm ngăn các cá nhân phá hoại các bài viết. Đồng thời, họ cũng có các quyền của Điều phối viên
– Hành chính viên có quyền cung cấp quyền và công cụ phù hợp cho các quản trị viên khác.
Nhờ những tình nguyện viên này, các bài viết thường xuyên xảy ra tranh cãi như các loạt bài về chính trị hay người nổi tiếng sẽ được “bảo vệ” khỏi những kẻ phá hoại. Mặc dù vậy, vẫn không thiếu những trường hợp các con rối “lọt” được qua tấm lưới bảo vệ bằng việc sử dụng các thiết bị có IP khác nhau hoặc là chỉ phá hoại ở những bài ít người đọc, dẫn tới việc những thông tin sai lệch có thể không bị xóa hằng tuần, hằng tháng, thậm chí hằng năm liền. Tuy nhiên, để lách qua được các quản trị viên này không phải một việc dễ dàng mà ai cũng có thể làm được. Chính vì vậy, phần lớn các vụ phá hoại, thậm chí là có ý định phá hoại thường đều được ngăn chặn và xử lý nhanh chóng.
Bên cạnh đó, Wikipedia cũng có những tiêu chí quan trọng trong việc lựa chọn nguồn uy tín. Nếu lấy từ các nguồn hàn lâm, người dùng nên ưu tiên các nguồn thứ cấp, tức là các nguồn tổng hợp và phân tích đầy đủ từ các nguồn nghiên cứu sơ cấp. Điều này giúp hạn chế người dùng Wikipedia “vặn” nguồn hoặc suy diễn quá xa từ các số liệu của nguồn sơ cấp. Bên cạnh đó, Wikipedia cũng cho phép các nguồn sách báo, tạp chí từ nhà xuất bản có thẩm quyền hay các bài báo chính thống, đơn cử như The Washington Post, The Times hay Tuổi trẻ, VnExpress,… đồng thời hạn chế các nguồn không đáng tin cậy như nguồn tự xuất bản hay các blog, vốn bị chi phối bởi quan điểm và suy nghĩ cá nhân của người viết chứ chưa chắc đã được kiểm chứng rõ ràng. Không dừng lại ở đó, Wikipedia cũng quy định các nguồn phải mang tính trung lập. Trung lập ở đây có nghĩa rằng không được có sự thiên vị cho bất cứ quan điểm nào, và khi có sự ủng hộ thì tất yếu cũng đi kèm với sự chỉ trích. Lấy đơn cử như bài viết về vua Lê Thánh Tông, thì phần nhận định có cả những ý khen “Vua sáng lập chế độ văn vật khả quan, mở mang đất đai, cõi bờ khá rộng, thực là bậc vua anh hùng tài lược”, rồi kế đến là lời phê bình “Luôn luôn có hạn hán, nước to, đói dữ, mà đã nói như thế như thế…; lại còn xưng hô với nhau một cách khoe khoang, thật đáng khinh bỉ.” Chính vì vậy, người đọc hoàn toàn có thể tìm hiểu các góc nhìn khác nhau để tránh có có cái nhìn phiến diện về một vấn đề. Nếu thông tin được cho vào không có nguồn hoặc nguồn không đáp ứng được các tiêu chí kể trên, thông tin đó sẽ bị xóa bởi các thành viên khác hoặc bởi chính quản trị viên.
Đó là những quy định và lý thuyết trên giấy tờ, con trên thực tế, độ đáng tin cậy của Wikipedia lên đến mức nào? Trong một nghiên cứu vào năm 2014, một nhóm các nhà nghiên cứu người Đức cho thấy rằng độ chính xác của các bài Wikipedia trên các tiêu chí về liều lượng chỉ định, cơ chế hoạt động của thuốc, tác dụng phụ và chống chỉ định của 100 loại thuốc cho thấy độ chính xác lên tới 99.7% so với sách giáo khoa, còn mức độ đầy đủ của thông tin cũng lên tới 83.8% [2]. Một nghiên cứu khác gần đây hơn cũng chỉ ra rằng khi so sánh Wikipedia với tập bản đồ giải phẫu của Tiến sĩ Grant, chủ nhiệm khoa giải phẫu của trường đại học Toronto thì độ chính xác cũng lên tới 98.8% và mức độ đầy đủ lên tới 97.6% [3]. Giáo sư thiên văn và vật lý tại Đại học Johns Hopkins, ông Adam Riess cũng cho rằng tới 95% bài viết trên Wikipedia tiếng Anh về Năng lượng tối là đúng [4]. Mặc dù vậy, không phải lúc nào các bài viết trên Wikipedia cũng có độ chính xác cao. Tay trống của ban nhạc Passion Pit, Nate Donmoyer cho rằng bài viết Wikipedia về ban nhạc của mình có tới 10 lỗi sai làm độ tin cậy của bài viết giảm đáng kể [4]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên 33 loại thuốc phổ biến nhất cho thấy các loạt bài về chúng trên Wikipedia được viết ở một trình độ cao hơn nhiều so với các hướng dẫn y tế thông dụng [5], dẫn tới gây khó hiểu và mất an toàn cho người đọc trong quá trình sử dụng. Tổng kết lại, việc Wikipedia có đáng tin cậy hay không còn phụ thuộc vào chủ đề và chất lượng của bài viết, vì nhìn chung các loạt bài liên quan tới khoa học thường sẽ có độ chính xác và tính hoàn thiện cao hơn.
Mặc dù vậy, điều này không có nghĩa rằng chúng ta nên sử dụng Wikipedia làm nguồn cho các bài nghiên cứu của mình. Thay vào đó, chúng ta nên sử dụng những nguồn mà người viết bài đã sử dụng, vì chúng cũng có lượng thông tin tương tự, thậm chí còn nhiều và đầy đủ hơn từ Wikipedia, đồng thời cũng không bị ảnh hưởng bởi phong cách viết hay các lỗi dịch thuật. Điều này rất quan trọng, đặc biệt là khi có nhiều bài trong Wikipedia tiếng Việt được dịch bằng máy trực tiếp từ các trang Wikipedia khác, dẫn tới các câu từ và ngữ điệu có phần không thuận tai và thiếu tự nhiên. Không chỉ vậy, việc sử dụng nguồn của Wikipedia cũng là một cách để trau dồi kỹ năng nghiên cứu, từ đó nhận định được những đặc điểm của các nguồn uy tín nhằm xác minh tính chính xác của thông tin. Tuy nhiên, cũng có một số ngoại lệ: chúng ta vẫn có thể sử dụng Wikipedia làm nguồn cho định nghĩa của một khái niệm cụ thể, tương tự như cách chúng ta trích dẫn từ một cuốn bách khoa bình thường.
Nhìn chung, Wikipedia là một trang thông tin khá phức tạp và dễ dàng bị phá hoại bởi người ngoài. Tuy nhiên, nhờ công sức của cộng đồng và các quản trị viên, thông tin sai lệch thường sẽ bị gỡ bỏ nhanh chóng, dẫn tới độ chính xác trong nhiều bài viết của Wikipedia là tương đối cao. Tuy nhiên, điều này không thể đảm bảo được chắc chắn tính xác thực của các thông tin này vì còn có nhiều yếu tố khác gây ảnh hưởng tới chất lượng cũng như nội dung của bài viết. Chính vì vậy, chúng ta nên cân nhắc trong việc tin tưởng và sử dụng thông tin đến từ Wikipedia, bởi ranh giới giữa thật và giả tưởng chừng to lớn, nhưng với sự phát triển của xã hội hiện đại, điều ấy lại trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
| Ý Kiến tác giả: Nhìn chung thông tin trên Wikipedia có độ an toàn và chính xác tương đối cao, đặc biệt mang tính trung lập hơn nhiều so với các phương tiện truyền thông khác ở Việt Nam, đủ để có thể tin tưởng vào được. Mặc dù vậy, cần tránh những bài viết hay xảy ra “Bút chiến” như các loạt bài liên quan tới Chính trị, Người nổi tiếng hay Sự kiện gần đây. Bên cạnh đó thì cũng cần lưu ý có vài trăm nghìn bài viết của Wikipedia tiếng Việt được dịch bằng máy bởi 1 bảo quản viên, dẫn tới đôi khi các bài này có văn phong khá khó hiểu |
Nguồn tham khảo
[1] Nguyễn Tấn Dũng, 2008. BÁO CÁO TIẾP THU, GIẢI TRÌNH VỀ VIỆC MỞ RỘNG ĐỊA GIỚI HÀNH CHÍNH THỦ ĐÔ HÀ NỘI. Lấy từ: https://vanbanphapluat.co/bao-cao-82-bc-cp-mo-rong-dia-gioi-hanh-chinh-ha-noi
[2] Jona Kräenbring, Tika Monzon Penza, Joanna Gutmann, Susanne Muehlich, Oliver Zolk, Leszek Wojnowski, Renke Maas, Stefan Engelhardt, Antonio Sarikas, 2014. Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology. (Tính chính xác và đầy đủ của Thông tin Thuốc trong Wikipedia: So sánh với Sách giáo khoa Tiêu chuẩn về Dược học.) Lấy từ: https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0106930
[3] Daniel A. London, Steven M. Andelman, Anthony V. Christiano, Joung Heon Kim, Michael R. Hausman & Jaehon M. Kim, 2019. Is Wikipedia a complete and accurate source for musculoskeletal anatomy? (Wikipedia có phải là nguồn đầy đủ và chính xác về giải phẫu cơ xương khớp không?) Lấy từ: https://link.springer.com/article/10.1007/s00276-019-02280-1
[4] Natalie Wolchover, 2011. How Accurate Is Wikipedia? (Wikipedia chính xác tới mức đọ nào?) Lấy từ: https://www.livescience.com/32950-how-accurate-is-wikipedia.html
[5] Danielle M.Candelario, Victoria Vazquez, William Jackson, Timothy Reilly 2015. Completeness, accuracy, and readability of Wikipedia as a reference for patient medication information. (Tính đầy đủ, chính xác và dễ đọc của Wikipedia làm tài liệu tham khảo cho thông tin thuốc bệnh nhân) Lấy từ: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1544319116309992